Hoofdbeeld Tentoonstelling - Hoofdbeeld Expo
Blokvorming

De Koude Oorlog

Een studie over het buitenlands beleid van de VS

In de herfst van 1947 publiceerde de bekende politieke commentator Walter Lippmann (1989-1974) het boek "De Koude Oorlog". Lippmanns gebruik van de term "Koude Oorlog" markeert een belangrijk moment in de popularisering van deze term als aanduiding voor het opkomende conflict tussen de Sovjet-Unie en de VS.

© KOUDE OORLOG MUSEUM

Afbeelding voor station: . - Afbeelding voor station: .

De opkomst van de term "Koude Oorlog"

Vanaf september 1947 publiceerde Walter Lippmann een serie columns getiteld "Koude Oorlog", die in verschillende Amerikaanse kranten werden afgedrukt. Zijn column was een groot succes en werd in de herfst van 1947 als boek gepubliceerd. Hierin beschreef Lippmann het opkomende politieke conflict tussen de Sovjet-Unie en de VS en noemde dit de "Koude Oorlog".

Maar Lippmann was niet de eerste die deze term gebruikte. Een paar maanden eerder had de financiële magnaat en politiek adviseur Bernard Baruch (1870-1965) het antagonisme tussen de Sovjet-Unie en de VS in een toespraak ook de "Koude Oorlog" genoemd. Baruch was bekend als vertegenwoordiger van de VS in de VN Commissie voor Atoomenergie, waar hij in 1946 campagne voerde om het gebruik van atoomenergie onder internationale controle te plaatsen (zie ook ons Station 7 over het onderwerp wapenbeperking).

Vóór Baruch had de Britse schrijver George Orwell (1903-1950) de term al gebruikt in zijn essay "You and the Atomic Bomb" uit 1945. Daarin beschreef Orwell het ontstaan van een nieuwe wereldorde na de Tweede Wereldoorlog, waarin twee tot drie supermachten met kernwapens elkaar vijandig gezind zouden zijn in een permanente staat van "Koude Oorlog".

De term "Koude Oorlog" werd ook al voor de Tweede Wereldoorlog gebruikt om de wapenwedloop tussen de supermachten te beschrijven. Het was echter pas in het boek van Lippmann uit 1947 dat het een gevestigde historische en politieke term werd om het systemische conflict tussen de Sovjet-Unie en de VS te beschrijven. Andere experts en de media namen deze term vervolgens over en zelfs de socialistische pers begon de term "Koude Oorlog" te gebruiken.

Afbeelding: WikiCommons

Afbeelding voor station: . - Afbeelding voor station: .

Tweekampstheorie

In 1947 maakte de Sovjet-Unie zich ook zorgen over de ontwikkeling van de internationale situatie. De Sovjetpoliticus Andrej Aleksandrovitsj Zjdanov (1896-1948) presenteerde de "tweekamptheorie" in een toespraak tijdens de oprichtingsvergadering van de Cominform op 25 september 1947, die de ideologische basis vormde voor het buitenlands beleid van de Sovjet-Unie in de komende jaren.

"De fundamentele veranderingen in de internationale situatie als gevolg van de oorlog [...] veranderden het hele politieke wereldbeeld. Er ontstonden twee hoofdrichtingen in de internationale naoorlogse politiek [...] die overeenkomen met de verdeling van de politieke krachten in de wereld in twee hoofdkampen: het imperialistische en antidemocratische kamp aan de ene kant en het anti-imperialistische en democratische kamp aan de andere kant."

Afbeelding: CWM

Afbeelding voor station: . - Afbeelding voor station: .

Andrej Aleksandrovitsj Zjdanov (1896-1948)

Zjdanovs toespraak was een weerlegging van de toespraak van de Amerikaanse president Harry Truman tot het Amerikaanse Congres op 12 maart 1947, waarin Truman de naar hem genoemde politieke doctrine presenteerde, volgens welke de VS verklaarde dat het "vrije volkeren die zich verzetten tegen onderwerping door gewapende minderheden of door druk van buitenaf" zou bijstaan. Het doel van de Truman Doctrine was om de uitbreiding van de Sovjet-Unie te stoppen en regeringen te steunen in hun verzet tegen het communisme.

In zijn toespraak verkondigde Zhdanov ook een verdeling van de wereld in twee kampen, een imperialistisch en antidemocratisch kamp onder leiding van de VS en een anti-imperialistisch en democratisch kamp onder leiding van de Sovjet-Unie. Hij waarschuwde ook voor de dreiging van de VS, die als doel hadden "Europa tot slaaf te maken". Hieruit concludeerde hij:

"Daarom moeten de communistische partijen het voortouw nemen in het verzet tegen de plannen van imperialistische expansie en agressie op alle gebieden - staats-, economisch en ideologisch - ze moeten zich verenigen, hun inspanningen bundelen op basis van een algemeen anti-imperialistisch en democratisch platform en alle democratische en patriottische krachten van het volk mobiliseren."

Zjdanovs "tweekamptheorie" had een grote invloed op het Sovjetbeleid in de daaropvolgende jaren en droeg bij tot de vorming van blokken in het internationale systeem. Samen met de Truman Doctrine vormde de toespraak een belangrijk uitgangspunt en de ideologische basis voor het ontstaan van de Koude Oorlog tussen de VS en de Sovjet-Unie.

Afbeelding: WikiCommons

Afbeelding voor station: . - Afbeelding voor station: .

Is This Tomorrow. Amerika onder het communisme

Catechetisch Gilde Onderwijsvereniging

Een stripverhaal uit 1947, uitgegeven door de Catechetical Guild Educational Society. Het was bedoeld om Amerikanen bewust te maken van de gevaren van een communistische overname in de VS en maakte dus deel uit van de anticommunistische propaganda in de VS na de Tweede Wereldoorlog ("Red Scare"), die het communistische vijandbeeld in de VS versterkte.

© KOUDE OORLOG MUSEUM

Afbeelding voor station: . - Afbeelding voor station: .

DDR propagandafolder uit de jaren 1960

Voorpagina

Tijdens de Koude Oorlog gebruikten beide partijen, de DDR en de Bondsrepubliek Duitsland, pamfletten die in ballonnen over de Duitse binnengrens werden vervoerd en die berichten bevatten die bedoeld waren om mensen aan de andere kant te overtuigen van de tekortkomingen van hun politieke systeem.

Dit voorbeeld komt uit de DDR en werd in de jaren 1960 tegen de Bondsrepubliek Duitsland gebruikt. Ironisch genoeg gebruikte de DDR dit pamflet om het gebruik van pamfletten door de Bondsrepubliek te bekritiseren.

Afbeelding: CWM

Afbeelding voor station: . - Afbeelding voor station: .

DDR propagandafolder uit de jaren 1960

Terug

Afbeelding: CWM

Afbeelding voor station: . - Afbeelding voor station: .

Aluminium cassette gevuld met flyers

Geleend door Dr. Heinrich Peyers

Deze patroon uit de DDR was gevuld met flyers die boven West-Duitsland werden gedropt en gebruikt voor psychologische oorlogvoering.

"Einer wird gewinnen" was een zeer populair West-Duits quizprogramma dat van 1964-1969 op zaterdagavond op ARD werd uitgezonden. Het werd gepresenteerd door de populaire acteur en presentator Hans-Joachim Kulenkampff (Kuli). De titel van het programma werd afgekort tot EWG en was een directe toespeling op de Europese Economische Gemeenschap (ook afgekort tot EWG). Het programma was bedoeld om de Europese geest te bevorderen door steeds andere kandidaten uit verschillende West-Europese landen uit te nodigen. De DDR-propaganda gebruikte deze verwijzing op de hier getoonde flyers om de mensen in de Bondsrepubliek op te roepen om een Europese veiligheidsconferentie af te dwingen.

De socialistische landen riepen al sinds het midden van de jaren 50 op tot een Europese veiligheidsconferentie, waar besloten zou worden om de militaire allianties op te heffen en de VS uit de Europese politiek te weren. Als gevolg van de détente-politiek stemden de Westerse landen in het begin van de jaren 1970 eindelijk in en vanaf 1971 kwam de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE) bijeen in Helsinki, Finland.

De Slotakte van Helsinki werd in 1975 aangenomen. Hoewel er niet werd besloten om de militaire allianties op te heffen, werd wel overeengekomen dat de bestaande grenzen in Europa zouden worden erkend en dat deze grenzen niet met geweld zouden worden veranderd. Bovendien kregen alle staten het recht om zelf te beslissen bij welke alliantie ze wilden horen. Verder werd afgesproken om de economische, culturele en sociale uitwisseling tussen Oost en West in Europa te intensiveren en de mensenrechten te respecteren.

De Slotakte van Helsinki van 1975 was een mijlpaal en een hoogtepunt van het ontspanningsbeleid tijdens de Koude Oorlog. Tegelijkertijd had het CVSE-proces dat hiermee in gang werd gezet onvoorziene gevolgen. Vanaf dat moment kwamen vertegenwoordigers van de Europese staten regelmatig bijeen op vervolgconferenties om, onder andere, de naleving van de in de Slotakte vastgelegde principes te bespreken. Vooral de kwestie van de mensenrechten werd een probleem voor de socialistische staten.

Aan de ene kant werden ze vanaf 1975 regelmatig publiekelijk bekritiseerd door westerse staten omdat ze de mensenrechten niet respecteerden. Anderzijds gebruikten oppositie en dissidenten in de socialistische landen de verwijzing naar de Slotakte van Helsinki om van hun regeringen te eisen dat ze de mensenrechten zouden respecteren. Het CVSE-proces bevorderde de opkomst van een onafhankelijke en kritische oppositie in de socialistische staten en destabiliseerde zo het Oostblok in de jaren 1980.

Afbeelding: CWM

CWM Logo